Nám da là tình trạng rối loạn sắc tố kéo dài, tạo những mảng nâu hoặc nâu xám, phẳng, thường đối xứng hai bên má, trán, sống mũi hay cằm. Nám hay đậm lại sau điều trị vì điều trị chỉ làm mờ lớp sắc tố đã có. Những thứ kích hoạt nám, như ánh nắng, ánh sáng nhìn thấy, nhiệt và nội tiết, vẫn còn nguyên đó. Vài ngày ra nắng không che chắn, hoặc bỏ chăm sóc duy trì khi thấy da đã sáng, là đủ để nám quay lại.
Với nám, việc làm được là làm mờ rồi giữ cho nó mờ; khó có chuyện xoá một lần là xong.
Nám da là gì
Nám da (tên y khoa là melasma) là các mảng sẫm màu xuất hiện chủ yếu trên mặt, màu từ nâu nhạt, nâu đến xám hoặc xanh xám. Mảng nám phẳng, không gồ lên, không ngứa, không đau. Bờ có thể rõ hoặc loang lổ, và thường hai bên mặt bị gần giống nhau.
Vị trí hay gặp nhất là gò má, trán, sống mũi, cằm và môi trên. Một số người bị cả ở cổ hay cẳng tay, những vùng hay phơi nắng. Nám gặp ở nữ nhiều hơn hẳn nam, và hay gặp ở người có màu da trung bình đến sẫm, nên khá phổ biến ở phụ nữ Việt.
Nám không lây và không phải ung thư da. Ảnh hưởng chủ yếu của nó là thẩm mỹ và tâm lý: nhiều người ngại soi gương, phải trang điểm dày hoặc thay kem liên tục với hy vọng nám tan nhanh.
Nám da do đâu mà có
Hiếm khi nám chỉ do một nguyên nhân. Thường là vài yếu tố cùng tác động lên tế bào tạo sắc tố, và các yếu tố này cũng chính là lý do nám quay lại về sau.

Ánh nắng đứng đầu danh sách. Tia UV kích thích tế bào sắc tố hoạt động mạnh hơn, nhưng ánh sáng nhìn thấy cũng góp phần làm nám đậm, nhất là ở người da sẫm. Vì vậy có người làm việc gần cửa sổ, ít ra đường mà nám vẫn không mờ.
Nhiệt là yếu tố hay bị bỏ qua. Đứng bếp lâu, xông hơi, đi xe máy giữa trưa nắng nóng đều có thể làm nám đậm thêm, kể cả khi bạn đã bôi kem chống nắng.
Nội tiết là nhóm thứ ba. Nám hay xuất hiện khi mang thai, khi dùng thuốc tránh thai hoặc liệu pháp hormone. Nếu nghi thuốc đang dùng có liên quan, hãy hỏi bác sĩ đã kê đơn, đừng tự ngưng thuốc.
Di truyền cũng có phần. Nám hay gặp ở nhiều người trong cùng một gia đình, nên nếu mẹ hoặc chị em gái bị nám, bạn nên chống nắng kỹ từ sớm.
Cuối cùng là da bị kích ứng. Mỹ phẩm không hợp, kem trộn hoặc thủ thuật làm da viêm đỏ đều có thể khiến vùng da đó sạm thêm, chồng lên nám sẵn có.
Nám da và lý do dễ tái phát sau điều trị
Nám là tình trạng mạn tính. Điều trị, dù bằng kem bôi hay thủ thuật, làm giảm lượng sắc tố đang có, nhưng không thay đổi được việc tế bào sắc tố ở vùng nám rất nhạy. Khi gặp lại nắng, ánh sáng mạnh, nhiệt hoặc thay đổi nội tiết, chúng tạo sắc tố trở lại và mảng nám hiện ra ở đúng chỗ cũ.
Một ví dụ quen thuộc: sau vài tháng điều trị, nám đã mờ rõ, rồi một chuyến đi biển ba bốn ngày không che chắn đủ là mảng nâu trên má đậm lại gần như trước. Điều trị lúc đó không hỏng, chỉ là da vùng nám phản ứng với nắng nhanh hơn hẳn da bình thường.
Nám có tái phát hay không vì thế phụ thuộc nhiều vào việc bạn làm sau khi nám đã mờ.
Những thói quen khiến nám quay lại nhanh hơn
Lỗi phổ biến nhất là thấy da sáng lên thì ngừng hết: ngừng chống nắng kỹ, ngừng sản phẩm duy trì bác sĩ dặn. Nám thường quay lại sau vài tuần đến vài tháng của giai đoạn “nghỉ” này.

Chống nắng cũng hay làm chưa đủ. Nhiều người chỉ bôi khi trời nắng gắt, bôi một lớp mỏng vào buổi sáng rồi không bôi lại, hoặc không che chắn thêm khi đi xe máy. Với da có nám, chừng đó chưa đủ để chặn ánh sáng và nhiệt.
Kem trộn và kem trị nám “trắng cấp tốc” không rõ nguồn gốc thì nên tránh hẳn. Một số loại chứa corticoid, giúp da trông sáng nhanh lúc đầu nhưng dùng lâu làm da mỏng, đỏ, dễ kích ứng. Khi ngưng, da sạm hơn và nám khó kiểm soát hơn trước.
Làm nhiều thủ thuật liên tục, đổi nơi điều trị liên tục cũng khiến da bị viêm đi viêm lại, mà da càng viêm thì càng dễ sạm.
Làm gì để giữ nám mờ được lâu
Giữ kết quả chủ yếu là duy trì vài việc đơn giản mỗi ngày, kể cả khi nám đã mờ:
- Bôi kem chống nắng phổ rộng mỗi sáng, kể cả hôm trời râm hay chỉ ngồi trong phòng gần cửa sổ. Loại có màu giúp chắn thêm ánh sáng nhìn thấy.
- Bôi lại khi ra ngoài lâu, đổ mồ hôi nhiều hoặc sau khi lau mặt.
- Che chắn thêm bằng mũ rộng vành, khẩu trang, kính, và tránh ra nắng giữa trưa khi có thể.
- Hạn chế nhiệt: đứng bếp lâu thì bật quạt hút, giảm xông hơi.
- Dùng sữa rửa mặt và kem dưỡng dịu nhẹ, tránh chà xát hay sản phẩm gây rát.
- Tiếp tục chăm sóc duy trì theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự bỏ khi thấy da đã sáng.
Nếu nám xuất hiện khi mang thai hoặc khi dùng thuốc nội tiết, nó có thể nhạt dần sau khi sinh hoặc khi ngừng thuốc theo chỉ định, nhưng không phải ai cũng vậy. Chống nắng kỹ vẫn là việc cần làm trong suốt thời gian đó.
Khi nào mảng sẫm màu trên mặt cần đi khám
Không phải mảng sẫm màu nào trên mặt cũng là nám. Tàn nhang, đồi mồi, thâm sau mụn và một số tổn thương sắc tố khác có thể trông giống nám, và một số ít trường hợp cần được bác sĩ xem kỹ. Bạn nên đi khám da liễu khi:
- Mảng sẫm chỉ ở một bên mặt, bờ không đều, thay đổi nhanh về kích thước hoặc màu, hoặc có ngứa, chảy máu, loét.
- Có nốt sẫm màu mới xuất hiện, khác hẳn các vết khác trên da.
- Nám lan rộng hoặc đậm lên dù bạn đã chống nắng kỹ nhiều tháng.
- Da đỏ, rát, mỏng hoặc sạm hơn sau khi dùng kem trị nám không rõ nguồn gốc.
- Nám đi kèm kinh nguyệt thất thường, mệt mỏi, thay đổi cân nặng không rõ lý do.
- Bạn đang mang thai hoặc cho con bú và muốn điều trị nám.
Bác sĩ sẽ xem kỹ vùng da, hỏi về thuốc bạn đang dùng, thói quen ra nắng và các sản phẩm từng thử, rồi mới chọn hướng điều trị phù hợp với loại da và hoàn cảnh của bạn.
